



राजेश चड्ढ़ा.
साल जद अपणी अख़ीरी दहलीज़ ते आ खड़ोवे, तां वक़्त सानूं सिर्फ़ कैलेंडर नहीं बदल के दिखौंदा, ओह सानूं अपणे अंदर झाँकण दा मौका दिंदा है, ताकि अख़ीरी पड़ाव ते आपां बीते वक्त दी परख कर सकिये अते औण वाले वक्त दे सत्कार लयी अपणे आप नूँ तैयार कर सकिये।
पंजाब दी धरती, सदियाँ तों सूफ़ी फकीरां, दरवेशां अते प्रेमी रूहाँ दी संगत वाली धरती रही है। एस वजहों पंजाबियां लयी साल दी समाप्ति अपणे दिल, अपणे अमल अते अपने इश्क़ दा हिसाब-किताब है।
बारहवीं सदी दे सूफ़ी संत बाबा फ़रीद वक़्त दी नज़ाकत समझौंदे होये आखदे हन-
फ़रीदा काली जिनी न राविया,
धौली रावे कोइ,
कर साईं दा संग सदा,
सच्चे नाल वस्सो लोइ।
यानी जवानी दे वक़्त विच जे साईं दे परम-सच नाल संगत न कीती, तां बुढ़ापे विच वी कोई कुज नहीं कर सकदा। सच्च नाल दोस्ती हर उम्र अते हर वेले ज़रूरी है।
साल दी समाप्ति ते एह सोचणा बहोत ज़रूरी है कि साल भर आपां ज़िंदगी विच किस हद तक सच्चे प्रेम अते इंसानियत नाल जुड़े रहे। जे सारा साल बस दौड़-भज विच लँघ गया, तां साल बदलण नाल की बदलेगा?
शाह हुसैन ने सोलहवीं सदी विच साल दे जांदे दिनां नूं विरहा अते तलाश दी अग्ग नाल भरदेयां आखेया सी-
नी मैं भी झोक रांझन दी जाणा,
नाल मेरे कोई चल्ले
पैरां पौंदी मिनतां करदी,
जाणा तां पया कल्ले
शाह हुसैन आखदे हन मैं वी रांझण दे ठिकाणे वल रवाना हाँ अते मेरे नाल कोई साथी नहीं, मैं इक्कला ही चलेया हाँ। भाव है कि एह राह ही असल वल लै के जा सकदा है। भावें किसे दे पैरां विच डिग-डिग के मिनतां कर लओ अख़ीर विच जाणा कलेयां ही है। बाहरी रिश्ते, अते नाम सब, कुज चिर दे हन। असली यात्रा अंदर दी है, अहंकार, लालच अते डर नूं छड के, प्रेम विच रच-वस के बिदा होणा ही असल ज़िंदगी जीणा है।
सत्रहवीं सदी दे सुल्तान बाहू दी वाणी साल दे अख़ीरी पहर विच सानूं अंदर वल मोड़दी है,
बाहू अलफ़ अलख दी जाति,
काफ़र होसी जो लभे खाति।
नफ़्स अपने नूँ मार क़ाबू,
ता होसी पंथ दी बाति।
कहण दा भाव है कि जो नज़र नहीं औंदा, जो रूप, रंग, जाति तों परे है, उस अलख दी कोई जाति नहीं हुंदी। जो बंदा रब नूँ जाति, मज़हब, फ़िरके या ख़ानदान विच लभे, ओह असल सत तो वंचित रह जांदा है। नफ़्स मनुख दा ओह अहंकार है, जो अपणे आप नूँ सब तों वड्डा समझदा है। जद तक मनुख अपने अहंकार नूँ नहीं मारदा, तद तक ओह रूहानी राह दी समझ नहीं पा सकदा। सारियां गल्लां दा असल मर्म इश्क़ है। बिना इश्क़ दे रब नहीं मिलदा। हर अरदास, लखां इबादतां, रोज़े, नमाज़ां, जप-तप, सब उस वक़्त बेअसर हो जांदे ने, जदों दिल विच प्रेम नहीं हुंदा। इश्क़ ही ओह अग्ग है, जो मनुख दे अंदर दी मैल साड़ दिंदी है।
साल दे अरीख़ी वक्त विच एह समझ जाणा वी ज़रूरी है कि रब्ब किते बाहर नहीं, अपणे अंदर ही है। नेकी करण तों बाद, बदले दी उम्मीद लैके कारोबार करण नूँ, नेकी नहीं केहा जा सकदा। इस लयी रूहानी रस्ता मुनाफ़े-नुक़सान दा रस्ता नहीं है।
सत्रहवीं सदी दे सूफ़ी संत बुल्ले शाह बिना लाग-लपेट दे साल दी समाप्ति ते सानूं आत्म-बोध दा गहरा संदेश दिंदे होये आखदे हन-
बुल्ला की जाणाँ मैं कौण!
अव्वल आखर आप नूँ जाणाँ,
ना कोई दूजा होर पछाणा,
मैत्थों होर ना कोई सिआणा,
बुल्ला शाह खड़ा है कौण?
बुल्ला की जाणाँ मैं कौण!
मैं कौण हां? ए सवाल पूछ के बुल्ले शाह मनुख नूं आपणे अंदर वल मुड़न दा सुनेहा दिंदे हन। उन्हां दा मनणा है कि सब तों पहलां इंसान नूँ अपणे आप नूँ पछानणा चाहीदा है। जे अपणी पछाण ना होवे, तां दुनिया दा सारा ज्ञान बे-मानी हो जांदा है। बुल्ले शाह आखदे हन कि जदों अपणे तों बिना कोई होर, अलग नज़र नहीं औंदा तां द्वैत मुक गया हुंदा है। अहंकार, चतुराई ते झूठी विद्वत्ता दा त्याग हो चुका हुंदा है। इस लयी अपणे आप नूं किसे तो वड्डा या ज्यादा सिआणा नहीं समझणा चाहीदा।
बुल्ले शाह रूह नूँ होर साफ़ करदेयां कहंदे हन-
मस्जिद ढाह दे, मंदर ढाह दे, ढाह दे जो कुछ ढहंदा,
पर बंदे दा दिल न ढाहवीं, रब्ब दिलां विच रहंदा।
यानी इमारतां ढह सकदियाँ हन, पर किसे दा दिल तोड़ना सब तों वड्डा गुनाह है, क्योंकि दिलां विच रब्ब वस्सदा है।
साल दे अख़ीर ते एह संदेश होर वी ज़रूरी हो जांदा है कि जे आपां सारा साल सब दा दिल ही तोड़दे रहे हाँ, तां कोई वी इतिहास सानूं पाक-पवित्र नहीं दस्सेगा।
अट्ठारहवीं सदी विच वारिस शाह दी हीर सानूं साल दी समाप्ति ते सच्चे इश्क़ दी कीमत समझौंदी है-
इश्क़ दी नवी-नवी बहार वे,
सिर दे के लैंदे ने प्यार वे।
इश्क़ बिना न कोई रास वे,
इश्क़ ही साहाँ दी आस वे।
इश्क़ सिखावे रब दा रस्ता,
इश्क़ बिना सब झूठा वासता।
जो इश्क़ विच होए फ़ना वे,
ओही लभे रब दा पता वे।
एस जहान अंदर इश्क़ ही है जिस विच हर वेला नवीं बहार लै के औंदा है, पर एह मुफ्त नहीं मिलदा। एह सिर दे के, यानी अपनणे आप नूं मिटा के मिलदा है।
साल दी विदाई ते सानूं एह सिखणा बहोत ज़रूरी है कि प्रेम सिर्फ़ अल्फ़ाज़ विच नहीं, त्याग विच है। जे आपां इश्क़ दी गल्ल करदे हां, पर अपणी ज़िद, नफ़ा अते स्वार्थ नूँ नहीं छडदे, तां ओह इश्क़ नहीं, सौदा है।
साल दे इन्हां अख़ीरी दिनां दी अहमियत नूं अजेहे तरीके नाल संतां दी संगत ही सिखा सकदी है। सूफ़ी आखदे हन जेहड़ा मनुख अपणे अंदर दी सफ़ाई करदा है, ओही रब्ब दा बंदा है। सानूं समझ लैणा चाहीदा है कि साल बदलण नाल नहीं, दिल बदलण नाल ज़िंदगी बदलदी है।
पंजाब दे सूफ़ी-संत कवियाँ ने साल दी समाप्ति नूँ इक रूहानी दरवाज़ा मनेया है। ओह सानूं सिखौंदे हन कि हिसाब ज़रूरी है, पर माफ़ी उस तों वड्डी है। याद ज़रूरी है, पर नफ़रत नूँ भुल्ल जाणा ज़रूरी है। एस तुरे जांदे साल विच जो गलत होया, ओह सिखण जोग बण जावे अते जो चंगा होया, ओह शुकर बण जावे।
नवें साल दी देहरी ते खड़े हो के पंजाब सानूं एह दुआ दिंदा है कि सच्चे इश्क़ दी राह चलदेयां, साडे दिल नरम रहण अते नज़र साफ़ रहे। क्योंकि मोहब्बत करण वालेयां दी नज़र विच हर अंत इक नवीं शुरुआत हुंदी है। हर तरहां दी समाप्ति, अंदर दी रौशनी नूं होर ज़्यादा तेज़ करण दा सुनहरी मौका है।
-लेखक जाने-माने शायर और आकाशवाणी के पूर्व वरिष्ठ उद्घोषक हैं





