



राजेश चड्ढ़ा
एकु पिता एकस के हम बारिक तू मेरा गुर हाई॥
सुणि मीता जीउ हमारा बलि बलि जासी हरि दरसनु देहु दिखाई॥
सुणि मीता धूरी कउ बलि जाई॥
इहु मनु तेरा भाई॥
परमात्मा अते उसदी सृष्टि लयी पूर्ण समर्पण अते प्रेम दा वर्णन करदेयां सतगुरु नानक आखदे हन, सारे जीव इक ही अकाल पुरख दे पैदा कीते होए हन। ओही साडा सब दा सांझा पिता है अते असी सारे उसदे बच्चे हां। ओही साडा सच्चा राह-दसेरा है। हे प्यारे मित्र! मेरा जीव अते प्राण तेरे तो सदके जांदे हन। मैनूं अपने दर्शन बख्श। मैं अपणी हौमै त्याग के तेरी चरण-धूल तों कुर्बान जांदा हां।
असीं सारे इस मूल सच्च तों जाणू हां कि ख़लक़ दी ख़िदमत ही ख़ुदा दी इबादत है। यानी परमात्मा-ख़ुदा-रब्ब नूँ असमानां विच लब्भण दी बजाए उस दी बणाई होई सृष्टि नाल मुहब्बत करणा ही सच्ची मुहब्बत है। इन्सान दा दिल दुखौण दा मतलब अपणे रब्ब नूँ नाराज़ करणा है। जेकर साडे दिल विच सदभावना या मुहब्बत है, तां सानूँ हर चेहरे विच महबूब या ईश्वर ही नज़र आवेगा। एत्थे सदभावना दा अर्थ ही एह है कि हिरदे विच सब दे लयी समान भाव होवे। गुरु ग्रंथ साहिब विच सतगुरु नानक देव जी कहंदे हन-
सभु को मीतु हम आपन कीना
हम सभना के साजन
यानी मैं सब नूँ अपणा मित्र बणा लेया है अते मैं सब दा सज्जन बण गया हां। हुण मेरे मन विच ना कोई पराया है, ना कोई दुश्मन।
अजेही समदृष्टि वाले सतगुरु नानक दे इस धरती ते औण तों बाद बीतियां पंज सदीयां मनुखी इतिहास दे अगे पलक झपकण दे बराबर हन। समकालीन घटनावां सब नूँ पता हन। उस समय दे लोक अज्ज वी याद हन। कहण दा भाव एह है कि असीं एत्थे किसे अजेहे प्राचीन व्यक्ति दी गल्ल नहीं कर रहे, जो सदियां दी धुंध विच गुआच गया होवे अते जिस नूँ सिर्फ सुणियां-सुणाईयां गल्लां अते मिथकां राहीं ही याद कीता जांदा होवे। गुरु नानक, तां महान अध्यात्मिक गुरूआं, दार्शनिकां अते कवियां विच्चों इक सन। बाबा नानक ने कदी वी अपणे आप नूँ ईश्वरी विधान द्वारा भेजेया गया या परमात्मा दे संदेश नूँ मनुखां तक पहुँचौंण वाला संदेशवाहक नहीं केहा। नानक दे अकाल चलाणे दे कुज दहाकेयां बाद भाई गुरदास द्वारा रचित वारां विच उन्हां दे जीवन नाल संबधित कुज वेरवे मिलदे हन, जिन्हां विच उन्हां दियां यात्रावां दा वर्णन वी शामिल है। बाकी जाणकारियां सानूँ जनम-साखियां तों मिलदियां हन, जो उन्हां दे जण दे कयी सालां बाद लिखियां गईयां।
सतगुरु नानक दे जीवन काल दियां असल घटनावां अते जो होया ते जो नहीं होया, उस ते होण वालियां बहसां उदों पिछे छुट्ट जांदियां हन जदों असीं उन्हां दी लिखत विच समाए संदेश नूँ समझदे अते अपनौंदे हां। गुरु ग्रंथ साहिब विच दर्ज तकरीबन 1,000 शबद, दैवी शास्त्रीय संगीत विच पिरोयी गई उत्तम कविता हन। बाबा नानक दा रचेया सब कुज सानूँ इक असाधारण बुद्धि, इक डूंगे दार्शनिक, इक अद्भुत कवि अते इक अध्यात्मिक गुरु दे नेड़े लेयौंदा है।
बीस सालां तों वध समय तक देश-विदेश दियां यात्रावां या उदासियां दौरान बाबा नानक हर तरहां दे लोकां नूँ मिले, उन्हां नाल गल्ल-बात कीती, अंधविश्वास दी धुंध अते रीति-रिवाजां दे बंधनां नूँ दूर कीता। उन्हां ने सच्चे प्रेम, बराबरता अते करुणा, सच्च अते सच्चे जीवन दे अपणे संदेश नूँ दूर-दूर तक फैलाया। उन्हां ने अपणियां बाणियां राहीं सिरजणहार दे सर्वव्यापक सदीवी सरूप नूँ समझाया।
फेर इक समां एह साबित करण दी घड़ी आ गई कि त्याग अते वैराग जीवन दियां चुनौतियां दा हल्ल नहीं हन। सच्चा धार्मिक अनुशासन, संसार विच रहंदे होये, उस दियां तमाम चुनौतियां, लालचां, परेशानियां अते खुशियां दे विचकार ही विकसित करणा हुँदा है। ओसे समय रावी नदी दे किनारे वसे करतारपुर विच घर परतण ते गुरु नानक ने यात्रा दे वस्त्र त्याग दित्ते अते इक साधारण गृहस्थी अते किसान दा भेस धारण कर लेया।
दृढ संकल्प गुरु नानक देव दियां शिक्षावां दा इक अनिखड़वां अंग है। बाबा नानक मुताबिक वास्तविक संसार नूँ ईश्वर दे आदेश दा परछांवा मन्न के स्वीकार करणा चाहिदा है। उन्हां ने व्याह, परिवार अते समाज वरगियां संस्थावां दा समर्थन कीता अते उन्हां नूँ धरम दे दायरे विच लै के आये।
करतारपुर विच, नानक खेतां विच लगन नाल कम्म करण लग्गे। उन्हां ने होर थावां ते गाये गये कई शबदां नूँ वी लिख लेया, जिन्हां विच जपुजी साहिब वी शामिल सी। करतारपुर विच उन्हां दे आले-दुआले इक भाईचारा इकठ्ठा होण लग्गा अते हौली-हौली वधदा गया। हर धर्म अते आस्था दे लोक-गृहस्थी अते तपस्वी, ग़रीब भिखारी अते अमीर व्यापारी, हिंदू अते मुसलमान सारे ही धरमपरायणता अते मानवता दे इस संदेश तों प्रेरित हो के ओत्थे औण लग्गे।
प्रोफ़ेसर पूरन सिंह अपणी किताब ‘द बुक्क ऑफ़ टैन मास्टर्ज़’ विच कहंदे हन कि गुरु नानक ‘प्रेम अते आस्था दा प्रकाश फैलौंदे सन अते लोकां नूँ उसे तरहां आकर्षित करदे सन जिवें प्रकाश पतंगेयां नूँ आकर्षित करदा है।’
एह कोई स्थापित मठ नहीं सी, सगो साधारण जीवन ज्यौण विच लग्गे आम लोकां दा इक भाईचारा सी। जिस विच किसान, कारीगर, व्यापारी, सारियां जातां नूँ मनण वाले लोक शामिल सन। जिस ने वी अपणे अंधविश्वास नूँ त्यागेया, उस ने गुरु नानक नूँ अपणा मार्गदर्शक अते अध्यापक मन्न लेया।
करतारपुर विच बहोत सारियां महत्वपूर्ण परंपरावां शुरू होईयां, खास तौर ते कीर्तन अते लंगर दियां परंपरावां, या दूजे शबदां विच कहिये तां संगत अते पंगत दियां परंपरावां। संगत या समूह विच प्रभू दी सिफ़त-सलाह विच बाबा नानक दियां रचनावां दा गायन ईश्वर दे नाम दे चिंतन दा भाव पैदा करदा सी।
एह शबद गुरु राहीं प्राप्त ज्ञान ही सन। संगत दा इक सामाजिक महत्त्व वी सी कि इक भाईचारे या बंधुत्व दा निर्माण। संगत दे मेंबर नूँ ‘भाई’ केहा जांदा सी। संगत ने लोकां नूँ ना सिर्फ अध्यात्मिक साधना विच सगो संसारिक मामलेयां विच वी इकजुट्ट कीता, जिस नाल आपसी बराबरता अते भाईचारे ते आधारित कर्म दा इक भाईचारा बणेया।
भाई गुरदास ने उस समय दे प्रमुख सिक्खां दे नाम दस्से हन, जिन्हां विच्चों कुज दे धर्म या खित्ते दा वी ज़िक्र कीता गया है। जिन्हां सिक्खां दा ज़िक्र कीता गया है उन्हां विच मरदाना अते दौलत ख़ान लोधी (दोवें मुस्लिम), बूड़ा या भाई बुड्ढा (रंधावा जट्ट), अजीता रंधावा, फिरणा (खैहरा जट्ट), मालो अते मांगो (संगीतकार) अते कई होर वख-वख जातां दे लोक शामिल हन। इस तरहां करतारपुर दा समाज एतिहासिक सिक्ख धरम दा मोढी अते उच्चे-नीवें वर्गां दा संगम स्थान बण गया। जात-पात अते खोखले रीति-रिवाज़ इस दे प्रमुख त्याग सन अते इस दा अधार ईश्वर विच अटूट विश्वास, नैतिक जीवन अते जीवन ते सृष्टि दी पूर्ण स्वीकारिता सी।
संगत अते पंगत विच भाईचारे दे एस आदर्श नाल ही सेवा अते बाणी पाठ वरगे आत्म-पछाण दे ज़रूरी तत्त्व साबित होये, जिन्हां दी स्थापना गुरु नानक दे समय विच ही हो गई सी अते उन्हां दे उत्तराधिकारियां ज़रिये इन्हां नूँ होर स्पष्ट कीता गया। अंत विच, गुरु गोबिंद सिंह जी दी अगवाई विच खालसा दी स्थापना राहीं एह आदर्श पूर्ण रूप विच विकसित होये।
-लेखक जाने-माने शायर और आकाशवाणी के पूर्व वरिष्ठ उद्घोषक हैं







