





राजेश चड्ढ़ा
पंजाबी साहित्य दे इतिहास विच जित्थे रूहानी संतां, किस्साकारां अते रोमानी शायरां दी लंबी फेहरिस्त है, ओथे ही किरती-कामिआं अते दबे-कुचले अवाम दे हक़ लई हिक्क डाह के खड़न वाले जन-कवियां दी परम्परा बड़ी बलवान रही है। इस जुझारू ते अवामी रिवायत दा सिरमौर थम्म सन लोक-कवि गुरदास राम आलम। आलम साहब पंजाबी ज़ुबान दे उह दस्तख़त सन जिन्हां ने कविता नूं राज-दरबारां, महफ़िलां दी अय्याशी अते कोरी भावुकता विचों कड्ड के भट्ठिआं दी तपदी अग्ग, पसीने नाल लथपथ पिंडे अते सामंती ज़ुल्म हेठ पिसदी किरत नाल जोड़ेआ। अफ़सोस दी गल्ल है कि जिस महान कवि ने पंजाबी साहित्य नूं अवाम दी बोली बख़्शी, अज्ज दा साहित्यिक हलक़ा उसदीआं अमर लिखतां नूं नज़रअंदाज़ करदा जा रेहा है।
गुरदास राम आलम दा जनम 29 अक्तूबर 1912 नूं ज़िला जालंधर दे मांजकी खित्ते विच पैंदे पिंड बुंडाला यानी पट्टी बादल की विखे पिता श्री राम अते माता जीओणी दे घर होया। समाज वल्लों पिछड़ी कही जाण वाली ज़ात विच जनमण कारण आलम ने बाल-उम्र तों ही ज़ात-पात दा डंक अते घोर ग़रीबी दा संताप झल्लेआ। पेट दी भुक्ख बुझौण अते परिवार दे पालन-पोषण लई उन्हां ने इट्ट-भट्ठेआं ते मजूरी कीती, मिट्टी ढोई अते हत्थां विच छाले पाए।
उन्हां दा व्याह बीबी बीरन बाई नाल होया। जेकर आलम दी विचारी ज़िंदगी दी त्रासदी वेखिए तां उन्हां दे घर चार पुत्तर जन्मे, जिन्हां दे नां उन्हां ने अपणी प्रगतिशील चेतना अनुसार ‘साहित’, ‘संगीत’, ‘आंदोलन’ अते ‘लोकराज’् रखे। ग़रीबी अते इलाज दी थौड़ कारण एह चारें पुत्तर बाल-उम्र विच ही अकाल चलाणा कर गए। उन्हां दे आंगन विच तिन्न धिआं-धीरज, संतोष अते कमलेश सन। पुत्तरां दे विछोड़े दा दर्द आलम दी शायरी विच इक मूक रुदन बण के उभरेआ, पर उन्हां ने इस निजी सोग नूं सारे समाज दे किरती वर्ग दे सांझे दर्द विच तबदील कर दित्ता।
उर्दू अते फ़ारसी दी नफ़ासत दे दौर विच जदों साहित मंच सिर्फ़ अभिजात वर्ग दी जागीर समझेआ जांदा सी, उदों गुरदास राम आलम ने मांजकी,दोआबे दे ठेठ पेंडू लहजे नाल कविता दे अखाड़िआं नूं शृंगारिआ। उन्हां नूं अपणी धरती अते लहजे ते बे-इंतहा फ़ख़्र सी। उह मंच तों हिक्क ठोक के आखदे सन-
लक्खां लोकां दे विचों वी
मैनूं पछाणेआ जांदा है।
उन्हां दी प्रतिभा दे रंग अनोखे सन। इक वार जालंधर दे इक मुशायरे विच कुज कवियां ने उन्हां दे सादे, पेंडू पहरावे अते काले-कलूटे पिंडे नूं वेख के व्यंग्य केहा, तां कोल बैठे शायर फ़क़ीर चंद तुली जालंधरी ने तड़प के केहा सी-
एह साडे कवियां दे जुलूस दा लाड़ा है!
तुली साहब ने उन्हां दी लोक-प्रसिद्ध रचना दा हवाला दित्ता-
रुख़ां दी कंद ते चढ़के,
मुंडा कंडेआं ‘चों बेर तोड़ ल्याहीं
आलम साहब दे जीवन दी इक बड़ी दिलकश घटना क्वेटा,बलूचिस्तान नाल जुड़दी है। उथे आयोजित इक कवि-दरबार विच कुज शरारती लोकां ने आलम दी ग़रीबी अते रूप दा मज़ाक उड़ौण लई उन्हां नूं ज़बरदस्ती मंच ते धक्क दित्ता। पर जदों आलम साहब ने अपणी पुरज़ोर आवाज़ विच अवामी दर्द ब्यान कीता, तां सारी महफ़िल झूम उट्ठी अते तालियां नाल पंडाल गूँज पेआ।
उस सभा दे मुख मेहमान उहो भट्ठा-मालिक सन, जिन्हां दे भट्ठे ते आलम मजूरी करदे सन। उह अपणे कामे दी अज़ीम काव्य-कला तों एने मुतास्सिर होए कि उन्हां ने आलम नूं मजूरी तों हटा के अपणे भट्ठे दा मुंशी बणा दित्ता।
1956 दे नेड़े-तेड़े कोटा,राजस्थान विखे कवि-सभावां दौरान आलम दी काव्य-कला दा डंका वज्जेआ। साथी कवियां ने मिल के पंजाबी साहित सभा बणाई अते आलम नूं काव्य-सुधार यानी इसलाह दा ज़िम्मा सौंपेआ, क्योंकि आलम बहर, छन्द, रूपक अते काव्य-शास्त्र दे अण-पढ़े उस्ताद सन।
एसे सभा विच इक नौजवान कवि अपणी कच्ची रचना लै के आया। आलम साहब ने उस रचना दिआं त्रुटीआं कड्डीआं अते तरमीम यानी सुधार करण दी नसीहत दित्ती। जदों उस नौजवान ने सुधारी होई नज़्म सुणाई, तां ख़ूब वाह-वाह होई अते उह नौजवान आलम साहब दे चरणां विच ढह पेआ। एह नौजवान अगूं चल के पंजाबी साहित्य दा चमकदा सितारा डॉ. जसवंत सिंघ नेकी बणेआ। डॉ. नेकी ने अपणी पुस्तक असल विद्या विच एस घटना नूं बड़े सत्कार नाल कलमबद्ध कीता है।
आलम दी साहित्यिक प्रामाणिकता दा अंदाज़ा इस गल्ल तों वी लाय जा सकदा है कि प्रिंसीपल तेजा सिंघ ने उन्हां दी किताब उड्डदीआं धूड़ां दी भूमिका लिखी, अते प्रिंसीपल सुजान सिंघ ने उन्हां दी पुस्तक विच आलम दी कलम नूं लोक-चेतना दा आईना दस्सेआ।
इंक़लाबी शायर अवतार सिंघ पाश अपणी पुस्तक तलवंडी सलेम नूं जांदी सड़क दे सिलसिले विच आम जन-जीवन दे रू-ब-रू होण लई पिंड बुंडाला आए। उथे उन्हां दी मुलाक़ात बापू आलम नाल होई। आलम ने पाश नूं जीवन-मूल नसीहत दिंदेआं केहा-
पाश, एहो गल्ल मैं शिव कुमार बटालवी, अमृता प्रीतम अते प्रोफ़ेसर मोहन सिंघ नूं वी आखी सी-जे तुसीं अपणी कविता विच लोकां दे दुखां-सुखां दी गल्ल नहीं करोगे, तां लोक वी तुहाडी गल्ल नहीं करणगे।
आलम दी प्रसिद्ध नज़्म श्कवि नूंश् एस लोक-धर्मी सरोकार दी ज़िंदा मिसाल है-
ओ मेरे कविओ! इक्क सबक़ सुणाओ,
नच्चण-टप्पण दी वादी छड्ड के, लोक-दर्द जगाओ।
जां तां चुप कर बैठो, अपणा मूंह सी के रखो,
जां फिर किसे भुक्खे-नंगे दी थां दी गल्ल सुणाओ।
कवि उही जो जुल्म दी हिक्क ते तीर चलावे,
ना कि जो ज़ालम दे तलवे चाट के जीवे।
कलम तुहाडी तलवार बणनी चाहीदी ऐ,
दबे-कुचलिआं दी ललकार बणनी चाहीदी ऐ।
जे नहीं लिख सकदे लोक-सरोकारां बारे,
तां ऐस झूठी वाह-वाह तों तौबा चाहीदी ऐ!
इस कविता विच आलम साहिब ने स्पष्ट कीता है कि साहित दा असल मक़सद सिर्फ़ मनोरंजन या कल्पना दिआं उडारिआं नहीं, सगों शोषित अते मेहनतकश दी आवाज़ बणना है। उह लेखकां नूं वंगारदे हन कि जे कलम लिताड़े हुए लोकां दे हक़ विच नहीं चल सकदी, तां अजेही लिखत अते शायरी दा कोई मुल्ल नहीं।
गुरदास राम आलम दे दिल विच सिख इतिहास अते रूहानी रवायत लई बे-इंतहा अक़ीदत सी। उह सिख राज दे पतन अते अंग्रेज़ी साज़िशां तों बड़े दुखी सन। उन्हां ने अपणी नज़्म विच आख़िरी सिख सम्राट महाराजा दलीप सिंघ दी बे-बसी अते लाचारी नूं बड़े दर्दनाक ढँग नाल चितरेआ।
उन्हां दी दृष्टि विच गुरू नानक देव जी, गुरू रविदास जी, भगत धन्ना जी अते बाबा साहिब डॉ. भीमराव अंबेडकर किरती वर्ग दे अज़ीम रहबर सन। गुरू नानक साहिब बारे उन्हां दी अमर नज़्म ‘फ़ैसला’ दे मिसरे सामंती ढाँचे ते करारा तमाचा हन-
सति करतार कहि के कुदरत ने
सिरजिआ संसार,
मर्दाने दी वीणा फड़ी,
कीता निरंकार दा दीदार।
मलिक भागो उडीकदा रेहा
महलां दे विचकार,
बाबा लालो दी कुल्ली श्च जा बैठा,
तोड़े हंकार दे भार!
आलम नूं लोक प्यार नाल श्मांजकी दा गांधीश् आखदे सन। इसदा कारण उन्हां दा गांधी जी वरगा दुबला-पतला जिस्म, सिर ते सजी चिट्टी खादी दी पगड़ी अते सादगी सी। पर महात्मा गांधी अते आलम विच इक बुनिआदी फ़र्क़ सी-गांधी जी श्हरिजनश् अख़बार राहीं दर्दमन्दां दा दर्द ब्यान करदे सन, जदकि गुरदास राम आलम ख़ुद उस पिसदे समाज दा हिस्सा सन। उन्हां ने ग़रीबी, छुआछूत अते दुतकार नूं किताबां विचों नहीं पढेआ, बल्कि अपने पिंडे ते हंढाया सी।
गुरदास राम आलम ने पंजाबी अदब नूं चार अमर काव्य-संग्रह दिते-
जे मैं मर गया
अल्ले फट्ट
उड्डदीआं धूड़ां
आपणा आप
इन्हां पुस्तकां विच उहनां ने हास-व्यंग्य, अछूतोद्धार, मजूरां-किसानां दे दर्द, औरत दी बे-बसी, देशभक्ति अते देस दे महान सुच्चे किरदारां नूं अपनी शायरी दा विषय बणाया।
27 सितंबर 1989 नूं लोक-चेतना दी एह अज़ीम अते बुलंद आवाज़ हमेशा लई ख़ामोश हो गई। आलम भले ही इस फ़ानी दुनिया तों तुर गए, पर जदों वी पंजाबी साहित विच किरत दी सिफ़त अते दलित चेतना नाल जुड़ी कविता दी गल्ल तुरी, तां गुरदास राम आलम दा नां सुन्नेहरी अक्खरां विच चमकदा रहेगा। आलम सच्ची-मुच्ची पंजाब दे लोक-मानस दा धड़कदा दिल सन।
-लेखक जाने-माने शायर और आकाशवाणी के पूर्व वरिष्ठ उद्घोषक हैं





