





राजेश चड्ढ़ा
पंजाबी भाषा दी अमीर विरासत इसदे शब्दां विच लुकी होई है। पंजाबी दे शब्द महज़ आवाज़ नहीं, सगों हज़ारां सालां दे इतिहास, सभ्याचार अते रूहानी सफ़र दे गवाह हन।
पंजाबी इक अजेही भाषा है जिसदा मुहावरा मिट्टी दी महक अते दरियावां दी रवानगी नाल भरेया होया है। इसदी शब्दावली विच संस्कृत दी प्राचीनता, फ़ारसी दी नफ़ासत, अरबी दी गहराई अते ठेट लोक-बोली दी सादगी दा अनोखा संगम है। पंजाबी साहित्य दे कुज अजेहे शब्द हन जो महज़ अर्थ नहीं, सगों इक पूरी विचारधारा पेश करदे हन।
मिसाल लयी पंजाबी दा ‘अक्खर- शब्द संस्कृत दे ‘अक्षर’ तों निकलेया है, जिसदा अर्थ है ‘जो कदे ना मरे’ यानी ‘अविनाशी’।
पंजाबी सूफ़ियाना अते गुरमति साहित्य विच ‘अक्खर’नूं रूहानी ज्ञान दा प्रतीक मनेया गया है।
बाबा बुल्ले शाह कहंदे हन-
इक्को अक्खर पढ़ लै बंदिआ
छड्ड दे कूड़ पिटाणे।
एत्थे श्अक्खरश् दा भाव रब्ब दा नां या सच्चाई है।
‘विसाह’ शब्द दी उत्पति इसदी जड़ संस्कृत दे ‘विश्वास’ विच है। पंजाबी विच एह शब्द थोड़ा होर नरम अते गहरा हो गया है। गुरबाणी विच ‘विसाह’ दा प्रयोग ‘भरोसे’ लयी कीता जांदा है।
गुरबाणी कहंदी है-
नानक नदरी नदरि निहालु
विसाहु न देई कहै कोइ
लोक साहित विच एह शब्द धोखे दे उलट वरतेया जांदा है, जिवें-
ज़िन्दगी दा कोई विसाह नहीं
‘रूह’ अरबी भाषा दा शब्द है।
सूफ़ियाना साहित्य दे असर हेठ एह पंजाबी रूह विच रच-बस गया है। सूफ़ियां लयी ‘रूह’ ही असली आशिक़ है जो माशूक़ नूं मिलण लयी तड़पदी है।
शाह हुसैन अते बाबा फ़रीद दी शायरी विच रूह दी पाकीज़गी दे चर्चे हन।
आधुनिक साहित्य विच अमृता प्रीतम वरगेयां साहित्यकारां ने ‘रूह’ शब्द नूं इन्सानी रिश्तेयां दी गहराई दिखौण लयी वर्तेया है।
‘विरहा’ या ‘बिरहा’ शब्द संस्कृत दे ‘विरह’ तों लेया गया है। पंजाबी साहित विच एह शब्द ‘दर्द’ अते ‘इंतज़ार’ दी इंतेहा बण गया है। पंजाबी साहित्य ‘बिरहा’ दे बिना अधूरा है। बाबा फ़रीद ने बिरहा नूं सुल्तान केहा है-
बिरहा बिरहा आखिये
बिरहा तू सुल्तानु
बाबा फ़रीद अनुसार जिस तन विच बिरहा यानी रब्ब दा दर्द नहीं, ओह मरघट समान है।
शिव कुमार बटालवी नूं तां ‘बिरहा दा सुल्तान’ ही केहा जांदा है। उन्हां दी कविता ‘लूणा’ अते ‘पीड़ां दा परागा’ बिरहा दे साहित्यिक शिखर हन।
‘ख़ुदी’ फ़ारसी मूल दा शब्द है। अल्लामा इक़बाल ने एस शब्द नूं पंजाबी चिंतन विच इक नवाँ मोड़ दित्ता है । ‘ख़ुदी’ दा मतलब अहंकार नहीं, सगों ‘आत्म-सम्मान’ अते ‘अपणी पहचान’ है। अजेही सोच ने पंजाबी गबरू नूं ज़ुल्म दे ख़िलाफ़ खड़न दी प्रेरणा दित्ती।
ठेट पंजाबियत दे शब्दां अते बिम्बां दी गल्ल करिये तां पंजाबी साहित्य विच कुज अजेहे शब्द हन जो सिर्फ पंजाब विच ही पैदा हो सकदे सन। जिस तरहां ‘त्रिंजण’। एह शब्द चरखे कतदियां कुड़ीयां दे इकट्ठ लयी वरतेया जांदा है। साहित्य विच एह शब्द समाजिक सांझ दा प्रतीक है।
‘लोरी’ मां दी ममता दा शब्द है । पंजाबी साहित्य विच ‘लोरी’ नूं इक वखरी विधा वजहो देखेया जांदा है।
‘साहिबा’ शब्द भांवें अरबी विच ‘दोस्त’ लयी है, पर पंजाबी विच ‘साहिब’ शब्द रब्ब लयी अते ‘साहिबा’ इक अमर प्रेमिका लयी वर्तेया गया है।
पंजाबी शब्दां दी यात्रा दस्सदी है कि एह भाषा किनी लचीली है। जिवें ‘अरदास’ फ़ारसी दे ‘अर्ज़-दाशत’ तों बणेया है।
‘सुखमणी’ शब्द ‘सुख’ अते ‘मणी’ दे मेल तों बणेया शब्द है, जो मन दी शांति दा प्रतीक है।
पंजाबी साहित्य दे एह शब्द महज़ व्याकरण दा हिस्सा नहीं हन, सगों एह पंजाब दी रूहानी, राजनैतिक अते समाजिक तब्दीली दे गवाह हन। जदों असीं पंजाबी दे यथार्थवादी शब्द पढ़दे हां या गुलाम फ़रीद दे सूफ़ियाना शब्द पढ़दे तां सानूं अहसास हुंदा है कि पंजाबी भाषा कोल हर्फ़ां दा इक अजेहा दरिया है जो कदे सुक नहीं सकदा।
अज्ज दे दौर विच सानूं इन्हां रूहानी अते साझे सभ्याचारक शब्दां वल मुड़न दी लोड़ है, ताकि साडा साहित्य अते समाज बागो-बाग हो सके।
अक्खरां दी टोर पछाणिये
तां विरसा बोलदा है
अक्खर जे सच्चे होण तां
साहित्य वी डोलदा है।
-लेखक जाने-माने शायर और आकाशवाणी के पूर्व वरिष्ठ उद्घोषक हैं




