



राजेश चड्ढ़ा
जिस वेले न घड़िआं दी टिक-टिक सी, न मशीनां दा शोर, न मोबाइल दिआं घंटियां अते न ही टी.वी. दे इश्तिहार। उस वेले पंजाब दे पिंडां दा जीवन सूरज दिआं किरणां, मधाणी दी घूकर अते गलियां विच गूँजदे होकेयां यानी आवाज़ां दी लय नाल चलदा सी। एह होके सिर्फ़ सौदा वेचण दा ज़रिआ नहीं सन, बल्कि एह पिंड दा साह, उसदा समय-चक्र, आपसी भाईचारा अते लोक-सभ्याचार दा ज्यौंदा-जागदा संगीत सन।
हर कामगर, हर फ़ेरी वाले अते हर फ़क़ीर दी अपणी इक ख़ास हूक, इक वक्खरी धुन अते इक तुकबंदी हुंदी सी। घर दी चारदीवारी अंदर बैठी सुआणी यानी घरवाली नूं बाहर वेखण दी लोड़ नहीं सी पैंदी। उह होके दी लय पछाण के ही समझ जांदी सी कि गली विच कौण आ गया है।
सूरज निकलण तों पहलां ही पिंड दिआं गलियां विच रौणक़ शुरू हो जांदी सी। सवेर दे होके सादगी, धरम अते रोटी-रोज़ी दी मेहनत नाल जुड़े हुंदे सन।
मंधाणी दे घुम्मण दे नाल ही दर ते किसे फ़क़ीर जां रबाबी दी गूंज सुणदी सी-
अल्लाह ग़नी
मालिक भला करे…
दाता दे दर तों ख़ैर पवे!
जां फेर साईं लोकों दी आवाज़-
जाग मुसाफ़िर भोर भई
अब रैन कहां जो सोवत है…
एह होके मँगण लई नहीं, बल्कि पिंड नूं जागदा रखण अते सवेर दी बरकत देण लई लगदे सन। सुआणिआं ताज़ी रिड़की लस्सी जां पहली रोटी इस सदा ते ही कड्ड के रखदिआं सन।
वाढी दा मौसम होवे जां आम दिन, चक्की घूमदे सिकलीगर दी आवाज़ हर किसान नूं छत्त ते चढ़ा दिंदी सी-
दातिआं लवा लो
कस्सिआं चंडा लो…
छूरिआं तेज़ करवा लो!
जदों सान दा चक्का घुम्मदा सी, तां लोहे नाल रगड़ खा के निकलदिआं चिंगारिआं बच्चेआं लई किसी आतिशबाज़ी तों घट नहीं सन हुंदिआं।
जदों घरां दे काम मुक्क जांदे अते मर्द खेतां विच हुंदे, तां पिंड दिआं गलियां विच सुआणिआं अते बच्चेआं दे चावां नूं पूरा करण वाले होके गूँजदे सन।
पंजाबी लोक-गीतां विच सब तों वध गाया जाणा वाला होका वणजारे दा सी। सिर ते रंग-बिरंगिआं चूड़िआं दा टोकरा चक्केयां वणजारा जदों गली विच वड़दा, तां नविआं-व्याहिआं अते मुटियारां दे चेहरेआं ते लाली आ जांदी-
चूड़ीआं चढ़ा लो नी भैणो
लाल-हरिआं ते सुहाग वालिआं…
आ गया वणजारा नी, वंगां पा लो!
एह वणजारा हाथ फड़ के, बिना नापे ही ऐन सही नाप दी चूड़ी चढ़ा दिंदा सी। एह उसदी कला अते तजुर्बे दा कमाल सी।
पित्तल अते कांसी दे भांडेआं नूं चांदी वरगा चमकौण वाला कारीगर, गली विच भट्ठी ला के बह जांदा अते होका दिंदा-
भांड़े कली करवा लो
पित्तल चमका लो…
कली वाला आ गया!
एह नौसादर अते कली दी डली नाल ज़मीन विच टोट्टा पट्ट के धौंकणी चलौंदा, अते सारे मुहल्ले दिआं सुआणिआं अपणे पतीले ते कढ़ाईआं लै के उसदे इर्द-गिर्द जुड़ जांदिआं।
सर्दियां औण तों पहलां रजाईआं अते गद्दिआं नूं नवां जीवन देण वाला पिंजा अपणी तांत दी टूं-टूं दे नाल-नाल होका दिंदा-
रूहं पिंजा लो
रजाईआं भरा लो
… पेंजा आ गया!
उसदी तांत दी मिट्ठी धुन अते उड्डदी होई सफेद रूहं दे फम्भे सियाल दे औण दा पहला संदेसा हुंदे सन।
अज्ज दे चिप्स ते चॉकलेटां दे दौर विच ओह सुआद कित्थे, जो पुराणे होकेआं विच सी! बच्चेआं नूं घर दे दरवाज़े तक्क खिच्च लेऔण वाले होके बेहद रसभरे हुंदे सन-
खाओ गचक ते रेवड़ी
दंदां नूं लावे तरी…
गुड़ दी मिठाई आ गई!
बांस दे डंडे ते गुलाबी रंग दा रेशमी लच्छा लपेटेयां, घंटी वजौंदा होया फ़ेरी वाला आखदा-
बुड्ढी दे बाल खा लो…
मुंह विच घुल जाण वाले बाल!
गर्मियां विच लाल कपड़े विच लिपटे मटके नूं रेहड़ी ते रखी कुल्फ़ी वाला जदों घंटी वजा के होका दिंदा-
ठंडी-ठार कुल्फ़ी
खोए ते मलाई वाली…
आ गई कुल्फ़ी!
कंधे ते टोकरा चक्केयां, कुम्हार जदों होका दिंदा-
मिट्टी दे घड़े
सुराहिआं ते खिडौणे लै लो…
बच्चेआं दे बाजे लैलो
पिंड दा हर होका मौसम अते फ़सल दे हिसाब नाल बदलदा सी। एत्थे नोटां दी नहीं, सग्गों दाणेआं दी करंसी चलदी सी। कणक जां मक्की दे दाणे दे के सौदा ख़रीदेआ जांदा सी-
दाणे देओ ते गुड़ लै जाओ
शक्कर ते पतासे लै जाओ!
या फेर-
ताज़ा सरों दा साग ते गंदलां लै लो… मक्की दिआं कूलिआं छल्लीआं!
वाढी दे नेड़े छज्ज अते टोकरे वेचण वाले गली विच सदा लौंदे-
छज्ज लै लो
टोकरे लै लो…
कणक उडौण वाले छज्ज!
अजेहा ही इक होका किसे सौदे दा नहीं सी, सग्गों पिंड दी सामूहिक ज़िम्मेवारी दा हुंदा सी। जिस विच पिंड दा चौकीदार शाम वेले ढोलकी वजा के हर मोड़ ते खड़ के उच्ची आवाज़ विच मुनादी करदा सी-
सुणो भाई पिंड वालेओ!
कल सवेरे दस बजे पंचायत घर विच इकट्ठ है
हर घर तों इक बंदा ज़रूर पुज्जे…!
या फेर किसे गुआचे डंगर जां नहर दे पाणी दी वारी बारे होका दिता जांदा-
जिस किसे दा नीला बळद गुआचा है
उस नंबरदार दे घरों आ के लै जावे!
इस होके नाल सारा पिंड इक सूत्र विच बझेआ रहंदा सी। कोई अख़बार जां लाऊडस्पीकर ना होण दे बावजूद हर ख़बर हर घर तक्क पुज्ज जांदी सी।
एह होके सिर्फ़ आवाज़ां नहीं सन, एह साडी पेंडू अर्थ-व्यवस्था अते सामाजिक सांझ दी रीढ़ दी हड्डी सन।
जिन्हां घरां विच नकद पैसे नहीं हुंदे सन, उस घर दे दाणे, पुराणे कपड़े जां लोहा-लक्कड़ दे के अपणी ज़रूरत पूरी कर लेंदै सन।
सुआणिआं नूं बाज़ार जाण दी लोड़ नहीं सी पैंदी, सारा बाज़ार खुद चल के उन्हां दे दरवाज़े ते औंदा सी।
फ़ेरी वाले, पिंड दे हर परिवार नूं, नां नाल जाणदे सन। उधार वी चलदा सी अते अगले साल दी फ़सल ते हिसाब चुकता हो जांदा सी।
होकेआं विच तुकबंदी अते सुर हुंदा सी, जिस नाल साडी मातृभाषा विच नवें मुहावरे अते लय पैदा हुंदी रही।
अज्ज साडे पिंडां दिआं गलियां पक्किआं हो गईआं हन, मकानां दे दरवाज़े वड्डे ते उच्चे हो गए हन, पर दरवाज़े हुण अंदरों बंद रहिंदे हन। ऑनलाइन शॉपिंग, मॉल्ज़ अते सुपर-मार्किटां दे इस दौर विच, मिट्ठे होके किते गुआच गए हन। ना हुण वणजारे दी वंगां दी छणकार सुणदी है, ना कली वाले दी भट्ठी दा धुआं दिखदा है अते ना ही चौकीदार दी मुनादी गूँजदी है।
अज्ज गली विच सिर्फ़ हॉरनां दी चीख़ या मशीनां दा शोर है। पर जदों वी असीं अपणिआं अक्खां बंद कर के अतीत दिआं गलियां विच उतरदे हां, तां किते दूरों इक मधुर जी हूक अज्ज वी कन्नां विच रस घोल जांदी है-
वंगां चढ़ा लो नी भैणो…
आ गया वणजारा नी!
एह होके साडी विरासत दा अजेहा अनमोल संगीत हन, जो सानूं याद दिवौंदे हन कि जीवन दी असली ख़ूबसूरती तेज़ रफ़्तार विच नहीं, सगों ठहराव, सांझ अते मनुक्खी आवाज़ दी गर्माहट विच वस्सदी है।
-लेखक जाने-माने शायर और आकाशवाणी के पूर्व वरिष्ठ उद्घोषक हैं





