


राजेश चड्ढ़ा
पंजाब दी धरती सिर्फ़ पंज दरियावां दी भौगोलिक लकीर नहीं है, बल्कि एह रीझ, चावां, अणख अते मुहब्बत दी इक अजेही जीवंत मिसाल है जिसने सदियां तों इंसानियत नूँ जिन्दादिली नाल जीण दा राह विखाया है। एत्थों दे सभ्याचार विच मेलेयां दी रौणक़, किसानां दी मेहनत, मुट्यारां दे नखरे अते गबरूआं दी अणख इक सांझे धागे विच पिरोई होयी है, जित्थे जमण तों लै के मरण तक हर मौके दा अपना इक वक्खरा सुर ते लोक-रंग है। इस बहुरंगी सभ्याचार अते लोक-चेतना नूँ आधुनिक पंजाबी कविता विच सब तों सुचज्जे ढंग नाल वसौण वाले इक शायर सन नंदलाल नूरपुरी।
नंदलाल नूरपुरी पंजाबी कविता, साहित्य ते लोक-चेतना दे इतिहास विच इक अजेहा नाम है, जिन्हां ने कविता नूँ किताबी पन्नेयां विचों कड्ढ के आम आदमी दी ज़बान ते बिठा दिता।
एह अस्सी दे दशक दी गल्ल है। सवेरे जदों बच्चे स्कूल लयी तैयार हो रहे हुंदे सन, उदों जालंधर रेडियो स्टेशन तों प्रसारित हो रहे पंजाबी गीत, वरदी यानी यूनिफार्म पौण, कँघी करण, परौंठे दी बुरकी तोड़न अते उसनूँ दहीं विच डुबौण जहे हर कंम नूँ लयबद्ध कर दिंदे सन। हर दूजे-तीजे गीत तों पहले उद्घोषक वलों एह ही दस्सेया जांदा-’
गीत दे बोल लिखे ने नंदलाल नूरपुरी ने।’
हर साल, अगस्त अते जनवरी विच 15 अगस्त अते 26 जनवरी दे प्रोग्रामां दी रिहर्सल स्कूलां विच शुरू हो जांदी सी। किसी खास अते वड्डी जगहा विच शहर अते नेड़े-दूर दे पिंडां दे स्कूलां तों आए, चुणे होये बच्चेयां दा रंगा-रंग प्रोग्राम हुंदा सी। जिस विच हर वार प्रोग्राम दी रौणक गिद्धे-भँगड़े ते बोलियां तों बाद ओस वेले होर जोश भर दिंदी सी, जदों कोई बच्चा सिर ते चटख रंग दा साफ़ा बन्न के अते हत्थ विच इकतारा लै के सधी होयी आवाज़ विच गौंदा सी-श्बल्ले नी पंजाब दीए शेर बच्चीए।’ सारे मंत्र-मुग्ध होके उसनूँ सुणदे सन, इस तरहां लगदा सी जिंवें आसा सिंह मस्ताना दी आवाज़ विच खुद नंदलाल नूरपुरी बोल रहे होण। इस विच कई हज़ार स्कूली बच्चे हिस्सा लैंदे सन ते उन्हां सब दा जन्म पंजाबी दे इस महान कवि अते गीतकार नंदलाल नूरपुरी दी मौत तों बाद ही होया सी। पर नूरपुरी साहिब दा ओह पुराणा जादू अज्ज वी क़ायम सी।
आर्थिक संकट अते डिप्रेशन विच घिरे संवेदनशील कवि नंदलाल नूरपुरी ने 1966 विच अपणे जीवन दा अंत कर लेया सी, पर पंजाबी साहित्य लयी एह अज्ज़ वी सदाबहार कवि हन। उन्हां दी मौत दे दो दशक बाद, नंदलाल नूरपुरी दे गीत-जो अक्सर मोहम्मद रफ़ी, आसा सिंह मस्ताना, सुरिंदर कौर, प्रकाश कौर या लता मंगेशकर दी आवाज़ विच हुंदे सब नूँ उमंग नाल भर दिंदे सन। नूरपुरी जी दे बारे विच केहा जांदा सी कि शब्द जेकर नूरपुरी दे होण, तां गीत सिर्फ गीत नहीं रह जांदा, ओह ‘लोकगीत’ बण जांदा है।
ओस वक्त दौरान नूरपुरी जी दा लिखेया अते कलाकारां दा गाया, सिद्धा लोकां दे दिलां विच दर्ज हो रेहा सी। उहनां दे गीतां विच देशभक्ति, किसान ते मज़दूर दी मेहनत, बेबसी ते खुशियां, सब इक सात्थ बोल्दियां हन। इश्क़ ते हुस्न दे संवाद नूँ गीत विच पिरो के उहनां ने प्रेम दी अनन्त अभिव्यक्ति नूँ सरलता नाल शबदां विच बन्न्ह दित्ता। असल विच नूरपुरी पंजाब दे जनजागरण दे कवि सन। उन्हां दे गीत पूरे पंजाब दी आवाज़ हन। प्रकाश कौर दी आवाज़ विच घड़ेया होया उन्हां दा गीत-‘चंन वे शौंकण मेले दी’ पंजाब दे हर मेले ते समागम दी शान होया करदा सी। अज्ज भले ही व्याह-शादियां विच डीजे ते पंजाबी पॉप संगीत दा ज़माना है, पर नूरपुरी जी दे लिखे अते पंजाब दे लोक-रंग विच रंगे सदाबहार गीतां दी मिठास अपणा कदे न भुल्लण वाला मुक़ाम अज्ज़ वी रक्खदी है।
उन्हां दी मौत तों बाद समाज नूँ सुध आई कि बहुत कुज अजेहा है जिस नूं किताब दे रूप विच वी दर्ज कीता जांणा चाहीदा है। उन्हां दी मौत दे कई सालां बाद ‘पंजाब बोलियां’ नां तों उन्हां दियां रचनावां पुस्तक दे रूप विच साहमणे आइयां।
पंजाबी दे इस मस्तमौला कवि दा जन्म जून 1906 विच अणवंडे पंजाब दे लायलपुर ज़िले दे पिंड नूरपुर विच होया सी, जो अज्ज-कल पाकिस्तान दे फैसलाबाद ज़िले विच है। चालीस साल दी उमर विच देश दी वंड दी चोट उन्हां नूँ झेलनी पई अते अपणा सब कुज गवा के ओह जालंधर विच आ वसे। हालांकि ओह लगातार पंजाबी ते उर्दू विच काफ़ी कुज रच रहे सन। उन्हां दी किताब ‘नूरपुरिया’ उर्दू विच छपी। उस तों बाद ‘चँघिआड़े’, ‘जिउँदा पंजाब’, ‘वँगाँ’ अते ‘सौग़ात’ नूँ वी पुस्तक दा रूप दित्ता गया।
नूरपुरी दा रचना संसार उन्हां दी फ़कीरी अते मस्तमौला अल्हड़पन दी गवाही दिंदा है। इक बंधी-बंधाई जिंदगी उन्हां नूँ रास नहीं आई। चप्पल पा के, साइकिल ते गौंदे-गुनगुनौंदे गुजरदे नूरपुरी जी, लोकां लयी बेहद सहज सन। व्याह तों बाद बीकानेर रियासत विच उन्हां नूँ थाणेदार दी नौकरी मिल गयी सी, पर उन्हां दा कवि-मन बहोत दिनां तक इस नौकरी नाल बन्न्ह के नहीं रह सकेया। इस तों पहले ओह टीचर दी नौकरी वी छड्ड चुके सन। ‘मंगती’ ते ‘विलायतपास’ फ़िल्मां विच उन्हां दे लिखे गाणेयां दी मक़बूलियत नूँ देखदे होये फ़िल्म निर्माण कंपनी ‘कोलंबिया’ ने उन्हां नूँ नौकरी दिती, पर कुज ही वक्त बाद उन्हां ने इसनूँ वी छड्ड दित्ता।
नंदलाल नूरपुरी अज्ज साड्डे विच नहीं हन, पर उन्हां दे बोल पंजाब दी हवा, मिट्टी ते सभ्याचार विच हमेशा लयी अमर हन।
नंद लाल नूरपुरी दे कालजयी गीत ‘मैनूं देयोर दे व्याह विच नच लैण दे’, ‘लठ्ठे दी चादर’, ‘काला डोरिया’, ‘गोरी दियाँं झांझरां’, ‘काले रंग दा परांदा’ अते ‘वंगां वालियां हत्थां’ पंजाबी सभ्याचार अते लोक-चेतना दा जीवंत साहित्यक दस्तावेज़ हन। इन्हां गीतां विच परिवारक उल्लास, नारी मन दी बेबाक ख़ुशियां अते पेंडू जीवन दे सुहानपण नूं सहज बिंबां दे रूप विच चित्तेरेया गया है। ओह पारंपरिक परिधानां, रंगां अते ठिठोली भरे रोमांस नूं लोक-साहित्य दे शिखर ते लै गए। नूरपुरी साहिब दी कलम ने इन्हां रचनावां दे ज़रिए पंजाब दी सोंधी मिट्टी दी महिक अते साभ्याचारिक धरोहर नूं इक अमर साहित्यक ढांचा दित्ता। एह गीत आपणी रवानगी, मधुरता अते सामाजिक सरोकारां दे कारन पीढ़ियां तों लोक मानस दे कंठ विच रचे-वस्से होये हन। अज्ज वी एह रचनावां पंजाब दी सभ्याचारिक पछाण दा अटूट हिस्सा हन।
जब तक पंजाब विच मेले लग्गदे रहणगे, जद तक खेतां विच कणक लहलाहांदी रहेगी, नंदलाल नूरपुरी दा नां पंजाबी संगीत अते साहित्य दे आसमान ते ध्रुव तारे वाकण चमकदा रहेगा। उन्हां दी लेखनी अज्ज वी साड्डे सभ्याचारक गौरव दा सब तों वड्डा सरमाया हन।
-लेखक जाने-माने शायर और आकाशवाणी के पूर्व वरिष्ठ उद्घोषक हैं





