




राजेश चड्ढ़ा
सूफ़ीवाद कोई वक्खरा धर्म या बाहरी कर्मकांड नहीं है, बल्कि एह अपणे महबूब नूँ पौण दा इक रूहानी, जज्बाती अते अंदरूनी मार्ग है। सूफ़ियाना चिंतन दे केन्द्र विच इश्क़ है। सूफ़ियां मुताबिक, इंसान दी रूह अपणे असल घर तों विछुड़ चुकी है अते एस संसार विच बेघर है। एस विछोड़े दे दर्द नूँ ही सूफ़ी काव्य विच बिरहा या फ़िराक़ केहा गया है।
सूफ़ी दर्शन विच रब्ब नूँ कोई डरौण वाली हस्ती नहीं, बल्कि महबूब या माशूक़ मनेआ गया है, अते इंसान दी रूह खुद नूँ आशिक़ या माशूका दे रूप विच पेश करदी है।
सोलहवीं-सत्रहवीं सदी दे शाह हुसैन पंजाबी सूफ़ी काव्य रिवायत दे अजेहे कवि हन, जिन्हां ने पंजाबी कविता नूँ काफ़ी दा रूप दित्ता। अणवंडे पंजाब दे लाहौर शहर विच जन्मे शाह हुसैन दी रूहानी आज़ादी ते बेबाकी इन्नी वड्डी सी कि एह लाल रंग दे कपड़े पा के, हत्थ विच तम्बूरा लै के लाहौर दिआं गलियां विच रब्ब दे इश्क़ विच नच्चदे सन, एसे लई उन्हां नूँ लाल हुसैन वी केहा जांदा है।
शाह हुसैन दा नां उन्हां दे परम मित्र अते हिंदू भक्त माधो नाल इस कदर जुडे़आ कि एह इतिहास विच हमेशा लई माधो लाल हुसैन बण गए। एह नां ही अपणे आप विच अद्वैत अते धार्मिक सांझ दा सब तों वड्डी सूफ़ियाना मिसाल है। शाह हुसैन दी शब्दावली बिल्कुल ज़मीनी, पिंडां दे जनजीवन, जिवें चरखा, सूत, ताणा-बाणा, जँगल-बेले नाल जुड़ी है, पर उह्न्हां दे बोलण दे अन्दर रूहानी तड़प दा इक असीम दरिया वग्गदा है। शाह हुसैन आखदे हन-
माएं नीं मैं कैनूं आखां,
दरदु विछोड़े दा हालि।
धूंआं धुखे मेरे मुरशदि वाला,
जां फोलां तां लाल।
सूलां मार दिवानी कीती,
बिरहुं पया साडे ख़्याल।
दुखां दी रोटी सूलां दा सालणु,
आहीं दा बालनु बालि।
जंगलि बेले फिरां ढूंढेंदी,
अजे न पाययो लाल।
कहै हुसैन फ़कीर निमाणा,
शहु मिले तां थीवां नेहालि।

शाह हुसैन दे विरह-काव्य दियां शिखर काफ़ियां विचों उन्हां दी एह अमर काफ़ी नूँ खोलेया जावे तां ओ कहंदे हन-
माएं नीं मैं कैनूं आखां,
दरदु विछोड़े दा हालि।
यानी रूहानी माशूका या जीवात्मा तड़प के आखदी है कि हे माए! मैं अपणी जुदाई दा दरद अते हाल किस दे साहमणे बयान करां? एस संसार विच मेरे इस रूहानी दर्द नूँ समझण वाला कोई नहीं है।
एत्थे मां लफ़्ज़ संसार दा प्रतीक है। सूफ़ी आखदा है कि जो दर्द अपणे प्यारे दी जुदाई विच पैदा हुंदा है, उसनूँ दुनिआवी लोग कदे नहीं समझ सकदे। एह दर्द इन्ना अनोखा है कि इसनूँ शबदां विच आखणा मुमकिन नहीं है, सिर्फ़ ख़ामोश होऋके हंझू वगाए जा सकदे हन।
धूंआं धुखे मेरे मुरशदि वाला,
जां फोलां तां लाल।
मेरे अन्दर मेरे रब्ब दे नां दा धुंआं हौली-हौली धुख रेहा है। पर जदों मैं उस धुंए दी राख नूँ अन्दर झांक के फोलदी हां, तांसाहमणेक्ष सच्चा महबूब नज़र औंदा है।
सूफ़ी मार्ग विच मुरशिद दी भूमिका सब तों वड्डी है। मुरशिद आशिक़ दे अन्दर इबादत दी जो अग्ग जगौंदा है, एह बाहरों तां सिर्फ़ धुंआं विखाई दिंदी है, पर जदों अन्तर्मन नूँ फोलेआ जावे, तां ओत्थे परमात्मा रूपी अनमोल सजण पहलों ही वसेआ हुंदा है।
सूलां मार दिवानी कीती,
बिरहुं पया साडे ख़्याल।
विछोड़े दिआं पीड़ां ने मैनूं मार-मार के पागल कर दित्ता है। मेरे हर ख़्याल, हर सोच अते हर धड़कन विच सिर्फ़ ते सिर्फ़ जुदाई दी तड़प समाई होई है।
दुनिया जिसनूँ दीवानगी या पागलपन आखदी है, एह असल विच सूफ़ी दी मस्ती है। जदों इंसान दे दिमाग ते सिर्फ़ मेहबूब दा ख़्याल हावी हो जावे, तां दुनिआवी नियम ते फिकर छोटे हो जांदे हन।
दुखां दी रोटी सूलां दा सालणु,
आहीं दा बालनु बालि।
मेरी ज़िंदगी दा भोजन दुखां दी रोटी बण चुकेआ है, अते एस रोटी नाल खाण वाली सब्जी या अचार विछोड़े दिआं सूलां हन। मैं अपणे अन्दर एस रोटी नूँ पकौण लई अपणी सिसकियां दा बालण बाल रही हां।
शाह हुसैन दी एस काफ़ी दा ए बंद पूरी सूफ़ी कविता विच दर्द दी सब तों वड्डी कलात्मक उपमा है। जिवें पिंड विच चुल्हा बालेआ जांदा है, ओसे तरहां, आशिक़ ओ ही ने जिन्हां ने अपणे सीने नूँ चूल्हा बणा लेआ है, जित्थे दर्द रिझ रेहा है।
जंगलि बेले फिरां ढूंढेंदी,
अजे न पाययो लाल।
मैं अपणे उस सच्चे महबूब नूँ लभण लई जँगलां, बियाबानां अते बेलेआं विच भटकदी फिर रही हां, पर इन्ने यत्नां दे बावजूद अजे तक मैनूं मेरे उस मेहबूब दा दीदार नहीं होया।
जँगल-बेले एत्थे बाहरी संसार, तीरथ-यात्रावां, या किताबी ज्ञान दा प्रतीक हन। शाह हुसैन आखदे हन कि जदों तक बंदा बाहर भटकदा रहेगा, उसनूँ रब्ब नहीं मिलेगा, क्योंकि असली प्रीतम तां अन्दर वसदा है। एह भटकण रूह नूँ होर शुद्ध करदी है।
कहै हुसैन फ़कीर निमाणा,
शहु मिले तां थीवां नेहालि।
फ़कीर शाह हुसैन आखदे हन कि मेरी हस्ती तां कुज वी नहीं है। जदों मेरा शौहर या सच्चा प्रीतम मैनूं मिल जावेगा, सिर्फ़ उदों ही मेरी रूह मुकम्मल तौर ते निहाल होवेगी।
एत्थे फ़ना दे बाद अपणे मेहबूब विच सदा लई ज़िन्दा हो जाण दी अवस्था दा ज़िक्र है। जदों रूह अपने सजण नाल हिक्को-हिक्क हो जांदी है, तां संसार दे सारे दर्द हमेशा लई मिट जांदे हन।
शाह हुसैन दी एह काफ़ी पंजाबी साहित्त दा अजेहा चानण या लाईटहाउस है, जो सदियां तों माणसां नूँ निम्रता, धीरज अते निश्छल प्यार दा रास्ता विखा रेहा है।
अज्ज दे मशीनी, शोर-शराबे अते बाज़ारवाद दे दौर विच जदों इंसान अपणे अन्दर दी शान्ति खो चुकेया है, शाह हुसैन दी एह चुप अते विछोड़े दी तड़प सानूँ याद दवौंदी है कि असली सुख बाहरी साधना विच नहीं, बल्कि अपने अन्दर दे लाल नूँ पछाणन विच है। जदों तक संसार विच प्यार, इंसानियत अते रूहानी तड़प ज़िन्दा रहेगी, शाह हुसैन दे एह अमर बोल साड्ढे दिलां नूँ हमेशा निहाल करदे रहणगे।
-लेखक जाने-माने शायर और आकाशवाणी के पूर्व वरिष्ठ उद्घोषक हैं







