



रूंख भायला
राजी राखै रामजी ! रामजी कद बेराजी राखै, बेल्ह ई कठै है बां कन्नै ! अे तो आपां ई हां, जिका मनगत रै लारै चालता कदै राजी तो कदैई बेराजी, जी में आवै तो मिंदरां में धौक देवां, जागण जम्मा लगावां, पुरसादी चाढां पण जे जचेड़ी होवै तो राम नै ई गाळ काड देवां। आपां तो आपां ई हां ! आपणै जिस्यै लिपळै लोगड़ां सूं कदास रामजी भी अबै आखता होग्या दिसै जणाई बां री आंख्या सामीं घर में चोरी होवती रैयी पण बै कीं नीं बोल्या, बस मुळकता रैया। आपणी करमगत में बै बिजोख क्यूं घालै !
जेकर आपां मानां कै भगवान कण-कण में बसै, घट-घट में बिराजै तो आ भी मानो कै चोरां में ई रामजी बिराज्या हा। पछै चोरी कियां होई ! ‘रामजी रो मिंदर, रामजी रा चोर’। आपरै घर में चोरी कियां करीजै ! पण बात रो न्याव तो होणो चाइजै, इयां सांपड़दै कोई कियां डळी देय सकै !
डळी देवण री बात सूं अेक छोटी सी कहाणी चेतै आई है। अेक इस्कूल रा हैडमास्टर आपरै क्लास टीचर्स नै आदेस दियो, सगळै टाबरां सूं दस-दस रिपिया मंगवावो, टाबरां री ग्रुप फोटू करवास्यां। क्लास टीचर टाबरां नै फरमान दियो-
कालै सगळा टाबर बीस-बीस रिपिया लेय’र आया, ग्रुप फोटू होवैली।’
कक्षा पांच में सैं सूं उछांछलो टाबर ‘चम्पो’! चंपियै घर आय’र मा नै कैयो-
‘मा, काल इस्कूल में फोटू खिंजीचजसी, गुरूजी पचास रिपिया मंगवाया है।’
‘अेक फोटू रा पचास रिपिया…, मास्टरां तो लूट मचा राखी है।’ मा रिसाणी होय’र बोली। चम्पै घणै अधायो तो बोली, सिंझ्या देखस्यां।
सिंझ्या चम्पै रा जीसा घरां आया तो मा बोली-
‘हैं ओ, इस्कूल रा मास्टरियां भोत अनीत चक राखी है, थे जाय’र बान्नै बरजो क्यूं नीं….चम्पै सूं काल सौ रिपिया मंगवाया है….कोई फोटूड़ी करावै बतावै…।’
‘अेक फोटू रा सौ रिपिया ? इयां कियां….?’ जीसा नै ई इचरज होयो।
‘ओ ई तो म्हूं कैवूं…..कीं तो सरम करणी चाइजै…..पण आपणै तो दे बाळो…..कालै नै छोरै नै तळतळावै….।’
मा री बात पर हंकारो भरतां जीसा चुपचाप सौ रिपिया मा नै झला दिया। मा ई रामजी री मूरत दांई मुळकी।
कोई के करल्यै ! सोचबो करो, इयां होयो होसी, बियां होयो होसी, कित्तो होयो होसी, कुण-कुण करयो होसी…।
सोचां जणा तो घणोई है सोचण नै ! मिंदर में फगत रिपिया ई नीं चोरिज्या, भगतां री आस्था अर भरोसो ई चोरी होग्यो। सोनै चांदी तकात नै धार देग्या रामजी रा चोरटा। चोरिज्या तो ईंट भाठा ई हुसी पण बां री गिणत कठै ! कित्ती सिम्मट, कित्ती बजरी, कित्तो रेतो, कित्तो मारबल, कित्तो लक्कड़…..कांई ठाह कांई। उण री खरीद रामजी रै चोरां ई करी होसी, खरीद में डळी तो छोटो-मोटो टाबर ई दे देवै, पछै बै तो कारीगरां रा कारीगर !
1956 री फिल्म ‘भाई-भाई’ रो अेक गीत चेतै आवै, जिको राजेन्द्र कृष्ण रो लिख्योड़ो है। मदनमोहन रै संगीत सूं सज्यो ओ गीत खासा चावा होयो, आप ई इण गीत रो राजस्थानी वर्जन बांचो दिखाण-
‘इण दुनिया में सब चोर-चोर, कोई छोटो चोर कोई मोटो चोर….कोई डाको घालै रातां में, कोई काटै बातां बातां में….कोई चोरी करै खजानै री, कोई आनै अर दोआनै री…अे बैठ्या चोर, बै खड़्या चोर…इण दुनिया में सब चोर-चोर।’
जिण देस में ठेकेदारी व्यवस्था पांघर चुकी होवै, बठै कांई ठाह कांई चोरीजै। नदी, नाळा, पुळ, सड़कां री तो छोडो, हवा, पाणी अर सांसां तक चोरीजै, और तो और सरकारां तक चोरीजै। हर काम में कमीसन, उपर सूं लगाय’र ठेठ नीचौ तंई। पछै रामजी रो मिंदर लारै क्यूं रैवतो, बो भारत में ई है नीं ! ठेकेदारी रा काम किस्याक होवै ओ थे चोखी तरियां जाणो, गावण में कांई सार है !
म्हूं तो आ सोचूं, रामजी री मूरत ई ठेकै पर बण्योड़ी है, चोरी तो बठै ई ठाडी होई होसी, जणां ई रामजी जादा मुळकै। फेर सोचूं, रामजी मुळकणा ई चाइजै… रोवता अर उदास रामजी किण नै दाय आवता।
साची बूझो, मिंदर देवरां में चोरी चकारी री बातां कोई नवी कोनी। मांय जावो तो पंडां त्यार बैठ्या है, बारै नीसरो तो जेबतराश। जूता चप्पल चोरी री बातां बोदी होगी, अबै तो मिंदरां में भगवान तकात चोरी होवण लाग्या है। मोटै मिंदरां रा पुजारी अर पंडां री तो बात ई छोड ई देवो, बै तो हरि नै भज’र आया है जणाई धौळै-दो’पारै टोल टैक्स दांई वसूली करै। इयां दरसण करणा है तो इत्ता देवो, बियां करणा है तो इत्ता देवो। देवण नै कीं नीं है तो लाम्बी लैण में लागो। तिरूपति सूं लगाय’र सालासर, खाटू तंई देखल्यो, सै अेक ई मारग बगै। भगवान नै तो सरकस रो रींछ बणा राख्यो है, जिण नै दिखा-दिखा’र बै आपरा सिट्टा सेकै। आ रीत बंद नीं कोनी होवै, तर-तर बधती जावै। अर बधावणिया कोई दूजा नीं, आपां ई हां जिकां नै घणी खाताई है…।
मिंदरां री दानपेट्यां डटाडट भरीजेड़ी रैवै पण किणी मिंदर देवरै रै बारै देखल्यो, मंगतां री अेक लाम्बी लैण लाधै। आ दुभांत रामजी थोड़ी करै, आपां ई तो करां। नीं पछै सोचो दिखाण, सगळां रा पेट भरणिया रामजी मंगतां रा पेट क्यूं नीं भरै ? छप्पनभोग रा थाळ सज्यै मिंदरां रै बारै भूख अर भै रा डेरा क्यूं है ? भांत-भांत रा राजसी गाभा पैरणियै भगवान रा टाबर नागा उघाड़ा क्यूं है ? पुजारियां रा भोड पळाका मारै पण सामीं उभै मंगतां री नाड़ लटकेड़ी क्यूं है ?
कीं न कीं तो गड़बड़ है, कोई तो चोर है जिको जुगां सूं हक री चोरी कर रैयो है। उण नै नागो करणो जरूरी है, जणाई मिंदरां में चोरी थमैली, डाका रूकैला। आप तो बस इण बाबत सोचणो सरू कर देवो, रामजी आप ई मत देसी आपनै। बाकी बातां आगली हथाई में, आपरो ध्यान राखो, रसो अर बसो….।
-लेखक राजस्थानी व हिंदी साहित्य के सशक्त हस्ताक्षर हैं






